Skip to Content

КIуядерил хабзалалъа буракъал

Апрель 24, 2017 Аварский

Зульфия ХIажиева

 

Ислам тIибитIарал улкабазда тарихчагIазда ратарал буракъазул суратал руго батIи-батIиял сипатаздалъун рахъарал.

 

МухIамад Авараг зодове воржунеб мехалда гьев тIад рекIун вукIараб гьеб рухIчIаголъиялъул хIакъалъулъ батIаго баян кьеялъулъ хIажалъи гьечIин ккола.

Халкъазул культура, хIатта тIомол кьергун беразул ссуй батIияб бугогIан, батIиял руго гьел буракъазул сипаталги. Масала, Индиялъул художникас бахъараб гьеб буго дозул руччабазда гьумерги релълъараб, надалда тIанкIги лъураб. Африкаялда батараб «буракъалъул» гьумерги буго чIегIеркIкIуяб, кIутIбиги понцIораб. Сугъралъ батараб гьеб буго гIадатияб къалмица кагътида бахъараб. МегIерги тIадехун кIичIараб.

Амма тарихчIужу ПатIимат ТахIнаевалда гIезегIан буракъал ратун руго заназда рикIун КIуядаги, Гьолокьги, Гъогъолъги. Бищунго лъикI гьел рикIун ругин лъабго батIияв чиясин рикIкIунеб буго ТахIнаевалъ – МухIидиницаги, КIущтIал МухIамадицаги, ГIамир ГIалил ГIабдулацаги. Гьезул щивас гьел буракъал рахъарал заназда тIад лъун буго жидерго мугьру.

«Дица лъазабула 19 абилеб гIасруялъул тарих. Гьединлъидал дица цIехолел чагIи киналго хабзалалъ руго. Гьелъ гIемер щола батIи-батIиял хабзалалъеги. Амма кIуядерил хабалалъ гIадал буракъал дида кирниги рихьичIо», — ян бицана ПатIимат ТахIнаевалъ гьанжегIагар республикаялъул Миллияб музеялда (Данияловасул къватI) букIараб данделъиялда.

80-гIан росу буго кIуядерил жаниблъиялда. Кутакалда некIсияб хабзалги буго гьениб. Гьенир заназда буракъал рикIун руго 1903-1910-1915 абилел соназда.

КIущтIал МухIамадица заназда бикIун буго анцIгониги буракъ. МухIидиница – лъабго. Гьесул къагIида буго буракъалда цадахъго мажгитги хварав чиясул суратги бикIулеб. Гьеб сураталда тIад цIерги лъолеб.

МухIидин вукIун вуго бергьун кутакалда гамач бекIкIизе махщел бугев чи.

(МухIидиница гьабураб зани, Росолъ (КIуяда), (1917 сон)

ТахIнаевалда гьонодисезул хабзалалъги батун буго гьес гьабураб кутакалда берцинаб зани. ГIолохъанчIужуялъул хабада лъураб зани рагIула гьеб. Гьей гIаданалда ГьоцIалъ бихьун букIанила МухIидиница гьабураб зани. Цинги гьай Гьонодаса гIолохъанчIужуялъ росасда абун букIун бугила жий хванани, МухIидиница гьабураб зани лъейин жиндир хабада. Лъун буго. Гьеб бихьидал, гьей гIолохъанчIужуялъул вацас абун буго гьединаб зани лъунани, хвезеги хIадурав вугин живилан. Бащдаб лъагIалидасан гьевги хун вуго гIурулъа цIул бахъулаго.  

(МухIидиница гьабураб зонол кескал, ГIурала (КIуяда), (1913 сон)

 

Амма МухIидинил жиндирго хабада гьечIин гьедин махщалида къачIараб заниян бицана тарихчIужуялъ. ГIадатияб гамачIги гьелда тIад хъвараб цIарги гурони.

МухIидиница гьеб пиша аслияблъун гьабун букIун буго.

ГIамир ГIалил ГIабдулайин абуни гьоркьо-гьоркьов гурони машгъуллъулев вукIун гьечIо гьеб пишаялде. Щайин абуни гьесул аслияб ишги бетIербахъиги гIи-боцIудасан букIун буго. КIуядаса гIебеде тIоцебе гьев ГIабдулаца байбихьун буго кIамури гьабун мина базеги.

Гьесул жиндирго хабада лъураб зонодаги буго буракъалъул сурат.

(ГIамир ГIалил ГIабдулал хабада лъезе гьесул ясалъ гьабураб зани, Лъогоб (КIуяда), (1941 сон)

Гьес гьеб жинцаго бикIун тун букIун буго. Хадусел хIалтIаби ясалъ гьарун руго.

ТарихчагIазда чIванкъотIун лъалеб гьечIо кисан куцги бахъун гьел буракъал рикIулел рукIаралали, яги жидецаго ургъунищ рахъулел рукIаралали. Амма цо-цо церегосел суратал руго гьезухъе щварал – кидаялиго Бакуялдаса нилъер чагIаз бачIараб календаралда бахъун буго, масала, гьеб буракъ. Гьелдаса мисал босун рикIун ратизе бегьула нилъер устарзабазги заназда гьел. 

 

(Тутунил Шамхалица гьабураб зани, Гъогъолъ, (1918 сон)

КIуядисезул хабзалалъ буракъазул суратал рикIарал занал ТахIнаевалда жеги ратун руго. Амма гьел ругин дов лъабавго устар цевеса араб мехалда, 1960 абилел саназда, рикIарал сураталин абуна гьелъ. Релълъинаризе хIаракат бахъун бугониги, дозул гIадин щвалде щварал гьечIила. ТарихчIужуялъ хIикмалъи гьабулеб буго динияб лъай кьеялъул рахъалъ церетIуралин рикIкIунел рукIарал Сугъралъги ЧIохъги цониги зонода гьел буракъал ратичIолъиялда.

 

 

 

 

Предыдущий
Следующий

Ответить

Ваш email не будет опубликован Обязательное поле для заполнения *

*